Deliryum, kanser hastalarında en sık görülen davranışsal komplikasyondur.  Bilinç halinde değişiklikler ve dalgalanmalar, kafa karışıklığı, dikkati toplama ve sürdürmede zorluklar, özellikle yakın hafızada kötüleşmeler, dağınık ve saçma konuşmalar, huzursuzluk , yerinde duramama, hayaller görme, saldırgan ya da uygunsuz davranma hali ile giden, yaşandığında hastalarımızın farkında olmadığı ancak hasta yakınlarını en çok korkutan tablolardan biridir.

Hastası bu tabloyu yaşayan hasta yakınları, kişinin çok ağır bir ruhsal hastalık geçirdiğini düşünür. Hastayı sakinleştirmekte güçlük yaşar ve bunun kalıcı bir tablo olmasından endişe eder. Özellikle yaşlılarda, ileri dönem hastalığı olanlarda ve genel durumu kötüleşen hastalarda daha sık görülen deliryum, acil müdehale edilmesi gereken tıbbi bir tablodur!

Deliryum neden olur?

Deliryum tablosu ağır bir ruhsal hastalık izlenimi verse de, esasen bozulmuş olan bedensel dengenin, beyni etkilemesiyle ortaya çıkan belirtiler kümesidir. Beynin işleyişini etkileyip, deliryuma sebep olabilecek etkenler;

1- Direkt beyin kaynaklı etkenler (örneğin beyin tümörleri ya da kanser hastalığının beyne yaptığı metastazlar, beyinde damar tıkanıklığı ya da kanama)

2-Kanserin salgıladığı ya da vücudun kanser hücrelerine karşı salgıladığı bir takım vücut kimyasallar

3-Vücutta tuz, potasyum, kalsiyum, magnezyum gibi minerallerin dengesinin bozulduğu durumlar

4- Vücudun susuz kalması (dehidratasyon)

5- Oksijenlenmenin bozulması (akciğerlerin nefes alıp verme işleminde yetersizlikler olduğunda)

6-Böbrek, karaciğer gibi organ yetmezliklerinin etkileriyle

7- Mikrobik enfeksiyonlarda

8- Hormonal dengesizliklerde (tiroid bezinin az/çok çalışması, şeker düşüklüğü)

9- Kemoterapi ya da radyoterapinin yan etkisi olarak

10- Kanser tedavisi dışı ilaçların bir yan etkisi olarak(örneğin kuvvetli ağrı kesiciler, yatıştırıcılar, kortizon tedavileri, aritmi ilaçları vb.)

11-Beslenme yetersizlikleri, alkol veya maddelerin vücuttan temizlenme halleri

Kanser hastalığı ve bununla ilişkili sebepler dışında da, büyük kalp ya da ortopedi ameliyatlarından sonra da deliryum olabilir. Görüldüğü üzere vücudun dengesini bozulabilecek her durum deliryuma sebep olabilir. Deliryum kanser hastalığına özgü değildir. Bir ruhsal hastalık tablosu gibi görünse de ruhsal sıkıntı ile ilişkisi yoktur. Bedensel dengesizlik giderildiğinde deliryum tablosu da ortadan kalkar. Bu tabloyu tespit edip, nedenlerini saptayıp, gidererek deliryumu tedavi etmek hekimin görevidir. Eğer deliryum uzun sirer ve tedavi edilemez ise kalıcı dikkat ve hafıza bozukluklarına sebep olabilir.

Hangi belirtiler yaşandığında hekime acilen haber verilmeli?

Hastadan hastaya belirtiler değişmek ile birlikte aşağıdaki belirtilerden bir veya birkaçı yaşanıyorsa hekime haber verilmelidir.

1- Saatler ya da günler içinde değişen bilinçlilik hali olduğunda hekime haber verilmelidir. Hasta her zamankinden farklı olarak uykuya meyili olabilir. Uyanık olduğu durumlarda kafası karışık görünmektedir. Günü, ayı, yılı, nerede olduğunu hatta yanındaki kişilerin kim olduğunu karıştırabilir. Hastanede olmasına rağmen evdeyim ya da iş yerindeyim diyebilir.

2- Gündüzleri bilinçlilik, dikkat ve hafızası tamamen normal iken geceleri tüm bu bilişsel işlevler bozulabilir. Bu tür bir dalgalanma yaşandığında hekime haber verilmelidir.

3- Normalde hiç yapmayacağı davranışları yaptığında ve sözler sarfettiğinde hekime haber verilmelidir. Örneğin, küfür etme, saldırganlaşma, damar yolunu çekme, yataktan kalkmak hatta hastaneyi terk etmek isteme, durumunun ciddiyetinin farkında olmama, mahremiyetine dikkat etmeme, farkında olmama

4- Gündüz de olabilmekle birlikte özellikle geceleri ancak uykuda değilken, hasta yakınlarının görmediği şeyleri görme durumu yaşandığında hekime haber verilmelidir. Örneğin, “duvarda böcekler geziyor, odaya birileri girip çıkıyor” gibi olaylardan bahsedildiğinde. Kişinin yaşamı boyunca çoğunlukla yaptığı şeyler, yaşadığı ortam yeniden yaşantılanıyormuş gibi olur. Örneğin elinde sigara olmamasında rağmen sigara içiyormuş gibi hareket etme, sanki önünde fasulye varmış da eliyle onları kırıyormuş gibi yapma, birşeylere uzanmaya çalışma, etrafta çocuklar, kuzular görme gibi…her kişinin repertuvarında ne var ise onunla ilgili yaşantılar gözlenebilir.

5- Uyku uyanıklık düzeninin bozulması, gündüz uykulu gece uykusuz olma, aşırı iç sıkıntısı huzursuzluk hali de deliryumun habercisi olabilir. bu durumda da hekimin haberdar edilmesi uygundur. Daha nadir olarak deliryum tablosu, uyku halinde artma, konuşmada ve hareketlilikte azalma ve kafa karışıklığı tablosu ile de gidebilir.

Deliryumun tedavisi

Daha önce de belirtildiği gibi deliryum tablosu medikal ve psikiyatrik bir acildir. Tabloya sebep olan altta yatan tetkiklerin tespiti ve giderilmesi deliryum tablosunun tedavisidir. Ancak bu tetkik ve tedavi sürecinde hastanın uyku düzeninin sağlanması, huzursuz hareketli, saldırgan davranışlarının yatıştırılması, kendine ve ya çevreye verebileceği zararın en aza indirilebilmesi için psikiyatrik ilaçlar ile tedaviler başlanır.

Bu süreçte ailelere de bazı görevler düşmektedir. Öncelikle, yaşananların birer hastalık belirtisi olduğu ve giderilebileceği bilinip sakin olunmalıdır. Hergün hastanın etrafına olan farkındalığını netleştirebilmek kafa karışıklığını azaltabilmek için, hangi gün, ay ve yıldayız, hangi hastanede yatmaktasınız, doktorunuz kim, ne kadar süredir hastanede yatmaktasınız gibi bilgiler tekrarlanarak, hastamızın kafa karışıklığı azaltılmaya çalışılmalıdır. Özelleri geceleri, ışıkların loş hale getirilmesi, mümkün mertebe sessizliğin sağlanması, uyku düzenin sağlanabilmesi için çok önemlidir. Gündüz ise tersi şekilde ortamın aydınlık olması ancak aşırı gürültü ve uyarandan uzak bir ortam hazırlanması deliryumun yatışmasında destek sağlayacaktır.

Yararlanılan Kaynaklar:

  1. Psycho-oncology Textbook -Second edition, Chapter 45
  2. MD Anderson,Manuel of Psyhosocial Oncology Chapter 7

Bu sitedeki bilgiler okuyucuyu bilgilendirmek amacıyla yazılmış olup tanı ve tedavi amaçlı kullanılamaz. Yazarın izni olmadan ya da kaynak gösterilmeden alıntı yapılamaz, kopyalanamaz.

  •  
  •  
  •  
  •  
  •